یادداشت مهمان: احسان خردمند نژاد*: چندی پیش فتوایی از آیت الله بیات زنجانی صادر گردید مبنی براینکه ؛ « کسانی که روزه می گیرند ولی تاب و تحمل تشنگی را ندارند فقط به اندازه ای که جلو تشنگی شان را بگیرد می توانند آب بنوشند و در این حالت روزه شان باطل نبوده و قضا هم ندارد. »

پس از آنکه واکنش ها نسبت به این فتوا چه از جانب اهل فن وصاحب نظران وچه از سوی غیر آنها و کسانی که عموماً در این مواقع فقط آتش بیار معرکه می شوند بسیار تند وشدید بروز نمود، لازم دیدم چند نکته در مورد این فتوا و مسائلی از این دست را متذکر شوم:

فارغ از اینکه این فتوا در عالم واقع وحقیقت، فتوایی صحیح بوده ومنطبق با خواست شارع مقدس است یا خیر، به نظر می رسد مجرای حکم ونحوه رسیدن به این فتوا منطبق بر اصول وفقه و روش صحیح بدست آوردن حکم است، به این صورت که برای استخراج این رای به دو حدیث استناد شده و فقیه نسبت به توثیق روات آن و همچنین نسبت به صحت استناد و انتساب آن روایات به فتوای صادره استدلال نموده است. اصلاً بحث این نیست که آیا واقعاً این احادیث و مستندات فقهی به حکم مورد نظر منتج می شود یا خیر و آیا فی الواقع صحت آن مورد تأیید شارع است یا نه !، بلکه مهم این است که یک مرجع تقلید از راه صحیح فقهی و اصولی برداشتی از مسئله ای داشته و بر اساس این برداشت فتوایی صادر نموده است که اتفاقاً این فتوا به قول برخی از فقها خلاف اجماع یا فتاوای مشهور بوده است.

اگر بنا بود میان فقهای اسلام در مورد همه مسائل و احکام اتفاق نظروجود داشته باشد دیگر این تعدد مراجع تقلید مفهومی نداشت، حال آنکه قطعاً از میان نظرات فقها در مورد یک مسئله فقط و فقط یکی صحیص و منطبق با نظر شارع است و باقی باطل.

بنابراین در چنین شرایطی حجت بر مقلدین ایشان تمام بوده و وجوب اطاعت از این حکم بر آنها مشهود است. لذا بی حرمتی و توهین به این مرجع تقلید به بهانه یک فتوا - ولو خلاف مشهور- از سوی کسانی که بهره علمی چندانی نداشته و دراین مواقع از سر سیاست زدگی فریاد وا اسلاما سر داده اند و با یک نظریه علمی – هرچند ناصحیح !-  برخورد سیاسی نموده اند جای هیچ توجیهی ندارد. قطعاً برائت از فتنه و حامیان آن امری ضروری و انکار ناپذیر است اما تخطئه یک فتوا به بهانه انتساب صاحب آن به یک جریان سیاسی خلاف عقل و آموزه های دینی است. همان آموزهایی که ولایت پذیری و اطاعت از ولایت فقیه را نصب العین ما قرار داده و لزوم تبرّی از فتنه و انحراف در دین و ولایت را به ما آموخته   است، لزوم برخورد عقلانی و علمی را با یک مسئله علمی تصریح می نماید.

از طرف دیگر فقها و صاحب نظرانی که در مقابل این فتوا واکنش نشان داده و نسبت به آن اظهار نظر نموده اند لازم است به منظور تنویر افکار عمومی خصوصاً جوانان پیگیر و علاقه مند به بحث، پاسخی شایسته تر و مناسب با مواضع استدلال شده در فتوا ارائه دهند، چرا که این موضوع بدون پرداختن عمیق و علمی و رها کردن بحث به صرف وارد نمودن چند اشکال سطحی، بیش از هر چیز به جایگاه وشأنیت مراجع تقلید و فقهای عظام لطمه خواهد زد.

از جمله این ایرادات این است که به موجب این فتوا "هر شخص روزه دار می تواند یک کوزه در دست بگیرد وبه استناد این فتوا هر گاه تشنه شد آب بنوشد" یا اینکه "میزان آبی که شخص باید بنوشد مورد مناقشه قرار گرفته " و به عنوان اشکالات این فتوا مطرح شده است.

در مورد ایرادات فوق ضمن ابراز شگفتی و حیرت از طرح آن از سوی بزرگان لازم است ابتدا این نکته تذکر داده شود که نقطه افتراق این فتوا با فتاوای دیگر فقها، ازتکلیف مکلف بعد از نوشیدن آب شروع می شود، یعنی آنچه در بیان مشهور فقها آمده است این است که تشخیص حد تشنگی که پس از آن روزه دار می تواند روزه خود را افطار نماید بر عهده خود اوست که یقین حاصل نماید و در فتوای اخیر نیز در این مورد تفاوتی نیست و همان طور که طبق سایر فتاوا شخص مکلف باید یقین حاصل کند که تشنگی او به حدی است که مجوز آشامیدن آب است در بیان آقای بیات نیز همین تشخیص مجوز نوشیدن آب است. برای مثال به برخی فتاوای مراجع عظام تقلید در این باره نگاهی می اندازیم:

آیت الله خامنه ای: انسان نمی‌تواند بخاطر ضعف و تشنگى، روزه را بخورد ولی اگر ضعف و تشنگى او به اندازه‌‌ای است که معمولاً نمی‌شود آن را تحمل کرد، در این صورت هر وقت به حرج افتادند مى‌توانند افطار نمایند ولى تا در حرج واقع نشده‌اند، نباید روزه را باطل کنند.

آیت الله مکارم شیرازی: اگر روزه دار به اندازه اى تشنه شود که طاقت تحمّل آن را ندارد و یا ترس بیمارى و تلف داشته باشد، مى تواند به اندازه ضرورت آب بنوشد، ولى روزه او باطل مى شود و اگر ماه رمضان باشد باید بقیّه روز را امساک کند.

آیت الله سیستانی: ضعف به تنهایى مجوز روزه خوارى نیست هرچند شدید باشد ، مگر این که موجب مشقت (سختی زیاد) باشد که در این صورت خوردن یا آشامیدن به مقدار ضرورت جایز است و باید بعد از آن قضا نماید.

تفاوت فتوای آیت الله بیات با فتاوای دیگر از اینجا به بعد است که طبق نظر مشهور روزه باطل و قضای آن واجب است، ولی آقای بیات روزه را صحیح دانسته نه باطل. بنابر این اگر سوال اینجاست که چگونه می توان حد تشنگی را تشخیص داد و به وسیله این حکم هرج و مرج از این جهت حاصل خواهد شد باید گفت فتوای اخیر از این جهت تفاوتی با نظر مشهور فقها ندارد و این اشکال بی مورد است.

اما در مورد اینکه مقدار آبی که باید نوشیده شود معلوم نیست و این مورد به عنوان یک اشکال مطرح شده نیز باید از کسانی که این اشکال را مطرح نموده اند پرسید چطور تشخیص اصل نوشیدن آب بر عهده خود روزه دار است اما مقدار نوشیدن که تصریح شده است به " حد رفع عطش" نمی تواند به نظر مکلف واگذار شود!؟ لذا به نظر می رسد ایراداتی که مطرح گردیده خدشه ای به فتوای آقای بیات وارد نساخته اما باب نقد در این مسئله همچنان مفتوح بوده و صاحب نظران می توانند نظرات علمی خود را محک بزنند.

به هرحال شایسته است اهل نظر و بزرگان فقه چنانچه این مورد را فراتر از یک اختلاف نظر شایع میان فقها، بلکه خلاف اصول شریعت می دانند با چنین فتاوایی به عنوان یک مسئله علمی  برخورد علمی نموده و مخاطب امروز خود را پذیرای چنین مباحثی فرض نمایند.

 

* احسان خردمند نژاد، کارشناس فقه و کارشناس ارشد حقوق خصوصی

نظرات (11)

  1. بي بي 1392/05/09 13:07

    خوب بود در باره تخصص نويسنده مطلب بالا هم مي نوشتيد كه ما بفهميم اصلا ايشان در حدي هست كه اين حرف هاي رابزند يا نه-
    دوما خود آيت الله مكارم جواب اين فتوا را با استدالال داده اند ايشان فرمودند:
    "در این فتوا استناد به روایتی شده که هم از نظر سند و هم از نظر دلالت زیر سئوال است و اگر هم فرض بر صحت حدیث باشد در میان فقها، احدی چنین فتوایی نداده است و این گفته خلاف اجماع فقهای اسلام است و بالا‌تر از آن احتمال دارد خلاف ضرورت دین باشد...ضرورت دین بدان معنا است که کلیه مسلمانان این کار را نادرست می‌دانند.
    اگر کسی مریض است و نمی‌تواند روزه بگیرد، اسلام به او اجازه داده است تا افطار کند و بعد قضای آن را به جا بیاورد."
    فكر نمي كنم گنگ و سر بسته باشد.

    • آقا 1392/05/09 13:22

      تو متن پاسخ هر دو استدلال آقای مکارم اومده،
      1- یعنی چه که چون مخالف نظر اجماع فقهاست، اشتباهه؟ مخالف نظر مشهور بودن دلیلی بر اشتباه بودن نیست.
      2- نظر آقای مکارم اینه که این احادیث مستند نیست، نظر آقای بیات اینه که هست. به هرحال پاسخ های آقای مکارم خیلی علمی نیست. درضمن این که آقای بیات به این مسائل پاسخ داده

      • بي بي 1392/05/09 21:15

        مگر اجماع يكي از 5 وسيله رسيدن به حكم نيست.
        به هر حال اين كه آدم يه فتوايي بده كه تا حالا از ميان اين همه مرجع تقليد معاصر كسي چنين فتوايي نداده يه كم جاي تعجب داره
        و بعدشم حديث مورد وثوق شرط داره- به دل و نظر مرجع كه نيست بالاخره يا روات حديث شناخته شده و عادل و شيعه اند يا نه
        اين رو بايد بررسي كرد آقاي مكارم به اندازه ظرفيت جلسه اي كه توش اين حرف زده نگاه كرده و جزئياتش نگفته
        در ثاني خوب آقاي بيات بياد اينا رو بگه اون دلايلي كه گفته رو هم رويش بگه تا ببينيم كي راست ميگه

        • آقا 1392/05/10 00:23

          یکیش اجماعه، نه همش. اگه قرار باشه که فقط به اجماع بها داده شود، پس حکم حلال بودن شطرنج توسط امام و حکم حلال بودن صدای زن توسط رهبری هم حتماً اشتباهه. چون جفتش اجماع روش نبوده(در زمان امام و حلال بودن شطرنج) و نیست( در زمان حاضر و حلال بودن صدای زن).
          به هرحال آقای زنجانی هم از پشت کوه نیومده و میدونه شرایط وثوق چیه.
          خودتون زحمت بکشید برید سایت بیات، جوابش و توضیحاتش را بخونید. بحث متن دفاع از بیات نیست. بحث نقد به شیوه برخورد یک عده است با یک موضوع.

  2. م 1392/05/09 17:15

    عالی بود افرین :با روح علمی و کنجکاوی منطبق است ارا مجتهدی که با روش اجتهادی علمی بدست امده مورد احترام بقیه می باید باشد

  3. یکی 1392/05/09 19:11

    خاک ...

    رفتید از یه آدم ... دفاع می کنید.

    خاک ...

  4. یکی 1392/05/10 15:59

    ببین رویش اولا فارغ نه فارق
    دوما میخوای روزه بخوری بیخودی تحلیل روشنفکری نزار
    ..........................
    رویش نیوز:
    یاسلام
    رویش نیوز از انتشار مطالب همراهان و مخاطبان عزیز تحت عنوان یادداشت مهمان استقبال می کند!!

  5. اصفهاني 1392/05/12 15:12

    اصلا من يك سوالي برايم پيش آمده،
    در جائي مطلبي خواندم به اين مضمون كه:
    این فتوا اساسا مخالف نص صریح قرآن است.آیات روزه در قرآن کاملا صراحت دارند:
    یاأیها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب على الذین من قبلکم لعلکم
    تتقون(۱۸۳)أیاما معدودات فمن کان منکم مریضا أو على سفر فعدة من أیام
    أخر وعلى الذین یطیقونه فدیة طعام مسکین فمن تطوع خیرا فهو خیر له وأن تصوموا خیر لکم إن کنتم تعلمون(۱۸۴)
    تکلیف کسانی که قادر به روزه گرفتن نیستند با عنوان ”علی الذین
    یطیقونه” به صراحت مشخص است.
    ضمنا حد خوردن آشامیدن برای کسی که صیام دارد تنها در شب است واین هم
    صریح قرآن است:
    وکلوا واشربوا حتى یتبین لکم الخیط الأبیض من الخیط الأسود من الفجر ثم اتموا الصیام الی اللیل(بقره۱۸۷)
    پس خوردن وآشامیدن محدود است به شب و هیچ فقیهی نميتواند این محدوده را تغییر دهد.
    کسی که دچار عسر و حرج می شود تا حدی که تشنگی برایش غیر قابل تحمل می شود واحتمال ضرر جانی پیدا می کند باید روزه اش را افطار کند و بعدا قضا نماید و اگر بازهم عذر داشت فدیه دهد."
    اما...

  6. اصفهاني 1392/05/12 15:19

    آیه صریح قرآن در مورد روزه اساسا به قدری صریح است که جای هیچ تفسیری را باقی نمی گذارد . قرآن به صراحت می گوید هر کسی نمی تواند روزه بگیرد فدیه بدهد. “علی الذین یطیقونه فدیه”
    بنابراین کل روایاتی که خلاف این آیه هستند را باید به دیوار کوبید. هر فتوایی هم که علمای سابق داده و اجتهاد مقابل نص کرده اند باطل است. حالا هر قدر هم که می خواستند اسامی بزرگی باشند. "
    اينها را كه خواندم برايم سوال پيش آمد كه آيا در خصوص اين مساله اينقدر ما روايت كم داريم كه الآن جنجال درست شود؟ يا نبود روايت به خاطر اين است كه چون ص صريح قرآن موضوع را رد كرده ، ديگر در روايات به آن پرداخته نشده است مگر فقط يكي كه آن هم از نظر سند و دلالت روي آن بحث هست؟

  7. احمد یوسف زاده 1392/05/14 01:13

    اولا برای صدور فتوا لزوم اجتهاد به میزان تجزی در باب فقهی ای که فتوا صادر می شود وجود دارد و در این خصوص می بایست افرادی که اجتهاد اقای بیات را تایید کرده اند ، معرفی شوند تا میزان ظرفیت علمی ایشان در این خصوص و کیفیت صلاحیت افتای ایشان برای عموم مردم تبیین گردد.
    ثانیا خلاف مشهور با خلاف اجماع تفاوت اساسی دارد و علی الاصول زمانی نوبت به اجماع می رسد که از کتاب و سنت دلیلی در خصوص موضوع مانحن فیه یافت نشود و با توجه به اینکه دلیلی از کتاب و سنت در این خصوص وجود ندارد، و با نظر به خدشه های وارده به احادیث استنادی آقای بیات و عمل نکردن فقهای سلف به این احادیث که دال بر بی اعتباری احادیث مذکور بوده و اجماع را پدید آورده است، در چنین فرضی نمی توان بر خلاف اجماع فوق الذکر عمل نمود.

  8. احمدی 1392/05/14 01:14

    آنچه موجب هجمه سیاسی و نقد غیر علمی فتوای مذکور گردیده است سوابق افتای مجتهدین منتسب به جناح اصلاح طلب یا مخالف حاکمیت است که تمامی مسائل غیر شرعی مانند دست دادن شیرین عبادی با مرد اجنبی را در قالب فتوا توجیه کرده اند و ترس از این امور منتقدین را وادار به چنین واکنشی کرده است.

افزودن نظر

captcha
  • پربیننده‌ترین
  • مطلب دیگری نیست